Bạn có thể dành cả tiếng để “học” từ mới, rồi đến lúc cần dùng lại trống rỗng. Đó không phải lỗi tính cách. Thường là lỗi phương pháp.

Nếu bạn quan tâm kết quả thật, học từ vựng gần như luôn xoay quanh hai thứ:

1. Bạn gặp lại từ đó thường xuyên đến mức nào.
2. Bạn chủ động lôi nó ra khỏi trí nhớ ra sao (chứ không chỉ nhận ra khi thấy).

Vì thế luyện từ vựng bằng spaced repetition thường thắng về lâu dài. Nó ghép đúng hai cơ chế bền nhất để tạo trí nhớ dài hạn: gặp lại theo nhịp và chủ động nhớ lại. Những thứ khác hoặc là “gia vị” hữu ích, hoặc là mẹo ngắn hạn.

Cách mình sẽ so sánh các phương pháp học từ vựng

Để công bằng, tiêu chí phải giống đời thật, không phải kiểu “tôi cảm giác hôm nay học chăm”.

1. Nhớ lâu: vài tuần, vài tháng sau bạn còn nhớ không.
2. Thời gian ra kết quả: cần bao nhiêu phút để một từ “dính”.
3. Độ ổn định: có hiệu quả với đa số ngày thường không, hay chỉ khi bạn cực kỳ có động lực.
4. Chuyển sang nói và viết: từ đó có tự bật ra khi bạn nói hoặc viết không.

Giữ bốn tiêu chí này trong đầu. Một phương pháp khiến bạn thấy phê hôm nay nhưng hai tuần sau rớt sạch thì cơ bản chỉ là poster truyền động lực.

Spaced repetition (SRS)

Spaced repetition hiểu đơn giản là: bạn ôn lại ngay trước khi sắp quên, với khoảng cách giữa các lần ôn tăng dần theo thời gian.

Trong thực tế, SRS thường làm qua flashcards: bạn cố nhớ trước, rồi mới kiểm tra.

Vì sao nó hay hơn các cách khác

Hai ý tưởng lớn gánh gần như toàn bộ:

1. Hiệu ứng giãn cách: chia thời gian luyện ra nhiều lần theo thời gian thường nhớ chắc hơn so với dồn cùng một lượng thời gian vào một buổi.
2. Hiệu ứng kiểm tra: cố kéo đáp án từ trí nhớ ra giúp học lâu hơn so với chỉ đọc lại.

SRS ép bạn làm cả hai. Bạn sẽ gặp từ đó lại sau, và bạn phải lôi nó ra khỏi đầu, dù hơi vất vả một chút.

SRS mạnh nhất ở đâu

1. Nhớ lâu: rất mạnh, nhất là nếu bạn đều đặn.
2. Thời gian ra kết quả: hiệu quả cao vì không phí thời gian vào những từ đã ổn.
3. Độ ổn định: tốt vì hệ thống “đỡ” bạn khi động lực tụt.
4. Chuyển sang nói và viết: cao nếu thẻ có cách dùng, không chỉ dịch.

Nhược điểm thật sự (và cách tránh)

SRS fail khi người ta dùng nó như một đống từ ngẫu nhiên.

1. Bạn bỏ vài ngày, hàng đợi phình ra, rồi “rụng kế hoạch”.
2. Thẻ kém chất lượng, ôn hoài vẫn mơ hồ.
3. Bạn chỉ tập nhận diện (hiện tiếng đích trước) mà không tập nhớ để tự nói.

Những cách sửa thật sự có tác dụng:

1. Giữ buổi học ngắn và thường xuyên. Đều mới thắng “cày cuối tuần”.
2. Làm thẻ tốt hơn: một từ, một nghĩa rõ, kèm ít nhất một ví dụ tự nhiên.
3. Thêm luyện ngược để bạn tạo ra từ, không chỉ hiểu.

Nhồi nhét (massed practice)

Nhồi nhét là lặp đi lặp lại một mục nhiều lần trong thời gian ngắn. Nó cho cảm giác hiệu quả vì não “nóng máy” và trơn tru rất nhanh.

Rồi… nó biến mất.

Vì sao thấy sướng mà vẫn rớt

Nhồi nhét tạo ra cảm giác quen, mà cảm giác quen lại giống “biết”. Bạn nhìn một từ và nghĩ “ừ, biết mà”. Nhưng nhận ra không phải nhớ lại, và sự thoải mái ngắn hạn không phải trí nhớ dài hạn.

Khi nào nhồi nhét thật sự hữu ích

Có lúc nhồi nhét ổn, thậm chí hợp lý.

1. Khởi động nhanh trước bài kiểm tra hoặc trước khi đi nói chuyện, với những từ bạn đã biết lưng lửng.
2. “Từ vựng chữa cháy” cho đúng hôm nay.

Chỉ đừng nhầm nó với việc xây một vốn từ bạn còn tin được vào tháng sau.

Kết luận

1. Nhớ lâu: thấp đến trung bình.
2. Thời gian ra kết quả: nhìn thì nhanh, nhưng hay bốc hơi.
3. Độ ổn định: phụ thuộc nặng vào động lực và khối lượng lặp.
4. Chuyển sang nói và viết: thường thấp.

Đọc lại list từ và “lướt để học”

Cổ điển luôn: từ, nghĩa, từ, nghĩa, lặp. Gọn gàng, dễ chịu, nhất là lúc mệt.

Và cũng phần lớn là thụ động.

Vấn đề lõi

Đọc lại list chủ yếu luyện nhận diện. Bạn giỏi nhận ra từ khi nó nằm ngay trước mặt. Nhưng khi nói thì ngược lại: bạn phải tự sản xuất từ khi nó không có sẵn.

Nâng cấp list để nó có tác dụng

Bạn vẫn có thể giữ sự đơn giản, nhưng phải thêm bước nhớ lại.

1. Che nghĩa lại và tự nhớ trước khi liếc.
2. Biến list thành tự kiểm tra nhanh.
3. Quay lại sau, không chỉ trong cùng một buổi.

Làm đến mức đó thì bạn gần như đang tự chế flashcards và spaced repetition. Đó là lời khen dành cho SRS, không phải một phương pháp mới.

Kết luận

1. Nhớ lâu: thấp đến trung bình nếu không có nhớ lại và giãn cách.
2. Thời gian ra kết quả: kém hiệu quả nếu vẫn thụ động.
3. Độ ổn định: tốn sức mà lời ít.
4. Chuyển sang nói và viết: thấp.

Mnemonics và liên tưởng

Mnemonics là “móc” cho trí nhớ: hình ảnh rõ, câu chuyện ngớ ngẩn, liên tưởng âm giống. Nó có thể cực hay, nhất là với những từ lì lợm.

Mnemonics thật sự giỏi ở đâu

1. Tạo độ “dính” ban đầu nhanh cho từ trừu tượng hoặc lạ.
2. Phá băng khi một từ cứ không chịu vào đầu.
3. Làm lần gặp đầu tiên đủ đáng nhớ để bạn bắt đầu chu kỳ ôn.

Khi mnemonics phản tác dụng

1. Bạn nhớ câu chuyện nhưng quên mất từ.
2. Liên tưởng quá mạnh làm bạn chậm khi nói.
3. Bạn dựa vào mẹo rồi không luyện nhớ lại về sau.

Mnemonics hợp nhất khi làm tăng lực, không phải làm toàn bộ kế hoạch.

Kết luận

1. Nhớ lâu: trung bình, nhưng chỉ nếu bạn còn gặp lại từ sau đó.
2. Thời gian ra kết quả: trung bình, đôi khi nhanh với từ khó.
3. Độ ổn định: tuỳ người và tuỳ loại từ.
4. Chuyển sang nói và viết: trung bình nếu bạn vẫn luyện nhớ lại.

Học từ trong ngữ cảnh (cụm từ, ví dụ, mini-dialogue)

Ngữ cảnh nghĩa là bạn học từ cùng “hàng xóm” của nó. Không chỉ “từ = nghĩa”, mà là “từ trong một câu điển hình”.

Đây là lúc từ vựng bắt đầu nghe tự nhiên.

Vì sao ngữ cảnh giúp nhiều như vậy

1. Ngữ cảnh giúp chuyển sang dùng thật. Não bạn lưu không chỉ nghĩa, mà cả mẫu dùng.
2. Bạn học collocations: những từ hay đi với nhau.
3. Bạn tránh kiểu “dịch ra tiếng Việt rồi bẻ sang tiếng đích” nên đúng mà vẫn kỳ.
4. Bạn có sẵn một “mảnh câu” để tái dùng.

Cái bẫy

Nếu bạn chỉ đọc ví dụ mà không thử nhớ lại, bạn gặp đúng vấn đề của học list: nhận diện mà không sản xuất.

Cách sửa thì đơn giản: nhét ngữ cảnh vào bài luyện nhớ lại.

1. Nhìn cụm tiếng đích và nhớ nghĩa.
2. Nhìn gợi ý tiếng mẹ đẻ và nhớ cụm tiếng đích.
3. Nói ra một lần, dù nhỏ thôi.

Kết luận

1. Nhớ lâu: trung bình đến cao, nhất là khi kết hợp SRS.
2. Thời gian ra kết quả: trung bình vì cụm từ cần chú ý hơn từ đơn.
3. Độ ổn định: tốt.
4. Chuyển sang nói và viết: cao.

Immersion: đọc, xem phim, nói chuyện

Immersion là tiếp xúc cực nhiều. Từ xuất hiện tự nhiên, lặp đi lặp lại trong ngôn ngữ thật.

Nó rất tốt, nhưng không “chính xác theo mục tiêu”.

Immersion giỏi nhất ở đâu

1. Củng cố những từ bạn đã biết lưng lửng.
2. Xây trực giác về cách dùng, sắc thái, nhịp điệu.
3. Làm vốn từ phổ biến trở nên tự động.

Vì sao immersion chậm với từ hoàn toàn mới

Từ mới có thể nằm ở chế độ “tôi nhận ra thôi” rất lâu. Bạn gặp một từ mười lần vẫn chưa chắc tự nói ra được khi cần.

Immersion không kiểm soát được hai thứ quan trọng:

1. Thời điểm: bạn không đảm bảo gặp lại từ đúng lúc sắp quên.
2. Nhớ lại: bạn có thể tiêu thụ rất nhiều mà chẳng bao giờ tự kiểm tra.

Kết luận

1. Nhớ lâu: trung bình.
2. Thời gian ra kết quả: trung bình đến thấp với từ mới.
3. Độ ổn định: tốt như một thói quen nền.
4. Chuyển sang nói và viết: cao với những từ đủ phổ biến để gặp thường xuyên.

Vậy vì sao spaced repetition thường thắng

Luyện từ vựng bằng spaced repetition không phải phép màu. Nó chỉ là một hệ thống làm hai việc xảy ra một cách đều đặn:

1. Bạn gặp lại từ về sau, với khoảng cách tăng dần.
2. Bạn phải tự kéo nó ra, không chỉ nhìn.

Đó là lý do nó thường vượt những cách chỉ tập trung vào đầu vào (immersion) hoặc chỉ tập trung vào cường độ (nhồi nhét). Nó còn mở rộng tốt: bạn có thể giữ hàng trăm hoặc hàng nghìn từ vì hệ thống tự quyết định hôm nay cái gì cần được chú ý.

Phần ai cũng làm sai: thẻ dạy không ra gì

SRS mạnh, nhưng không miễn nhiễm với đầu vào tệ. Nhiều câu “SRS không hợp với tôi” thực ra là “thẻ của tôi nát quá”.

Những lỗi flashcard phổ biến

1. Một thẻ nhét ba nghĩa và năm kiểu dịch.
2. Ví dụ dài, lạ, hoặc không liên quan.
3. Bạn học từ hiếm mà ngoài đời không gặp, nên không có gì củng cố.
4. Bạn chỉ luyện một chiều, nên từ mãi thụ động.

Một quy tắc đơn giản để làm thẻ tốt hơn

Một thẻ chỉ nên trả lời một câu hỏi rõ ràng.

1. Cái này trong ngữ cảnh này nghĩa là gì.
2. Mình nói cái này bằng tiếng đích như thế nào.
3. Câu này nghe ra sao.

Nếu một thẻ làm bạn do dự vì câu hỏi mơ hồ, sửa thẻ, đừng trách ý chí.

Kế hoạch thực tế: lấy SRS làm xương sống, thêm đúng “gia vị”

Bạn không cần cưới một phương pháp và đuổi hết cái còn lại. Bạn cần một thứ tự ưu tiên hợp lý.

Dùng spaced repetition làm nền

1. Duy trì thói quen ôn hằng ngày, dù ngắn.
2. Để khoảng cách làm việc thay vì bắt mình lặp mọi thứ mỗi ngày.
3. Lấy nhớ lại làm mặc định, không phải tuỳ hứng.

Thêm ngữ cảnh để dùng được khi nói

1. Ưu tiên cụm ngắn và ví dụ tự nhiên hơn từ đứng một mình.
2. Giữ ví dụ đủ đơn giản để bạn thật sự nhớ lại được.

Chỉ dùng mnemonics khi bạn cần

1. Khi một từ cứ tuột, thêm một liên tưởng nhanh.
2. Giữ nó ngắn để nó không trở thành thứ bạn nhớ nhất.

Dùng immersion để củng cố, không phải kế hoạch duy nhất

1. Đọc, xem, nghe, nói.
2. Bắt gặp từ trong SRS ngoài đời và tận hưởng khoảnh khắc “à, gặp lại rồi”.
3. Đừng chỉ dựa vào immersion cho những từ bạn muốn bật ra sớm.

Hôm nay làm gì (15 phút, nhẹ nhàng thôi)

Nếu bạn muốn có đà ngay, làm một lần là thấy khác.

1. Chọn 10 từ bạn thật sự muốn dùng trong tháng này.
2. Với mỗi từ, viết một cụm ví dụ ngắn mà bạn có thể nói ngoài đời.
3. Tự kiểm tra cả hai chiều: tiếng đích sang tiếng mẹ đẻ để hiểu nghĩa, tiếng mẹ đẻ sang tiếng đích để luyện nhớ.
4. Ngày mai, kiểm tra lại mà không nhìn ghi chú hôm qua trước.

Nếu bạn chỉ làm được một thứ, làm bước nhớ lại. Tương lai của bạn sẽ cảm ơn vì đoạn đó.

Một cách bình tĩnh để tự động hoá chuyện này với My Lingua Cards

Nếu bạn muốn một thiết lập không bị bùng nổ theo thời gian, My Lingua Cards được xây quanh các “smart” vocabulary cards có audio và spaced repetition, để những từ cần ôn quay lại đúng lúc.

Trong một thẻ, bạn có thể giữ nhiều thứ hơn dịch nghĩa: ví dụ, giải thích ngắn, mnemonics, và audio cho cả từ lẫn cách dùng, nên luyện nhớ lại bớt cảm giác như đang nhìn một list chết.

Nó cũng hỗ trợ luyện hai chiều: đầu tiên bạn ổn định nhận diện, rồi bạn luyện ngược để kéo từ ra, giúp từ chuyển từ thụ động sang chủ động.

Nếu bạn muốn thử theo kiểu nhẹ nhàng, hãy bắt đầu bằng một bộ nhỏ từ chính bài này, giữ các buổi ôn hằng ngày ngắn, và để chu kỳ spaced repetition làm phần việc nặng.